Chủ đề

(Không gian mạng) - Không thể phủ nhận những tiện ích từ công nghệ Big Data (dữ liệu lớn) đem lại cho nhiều lĩnh vực của đời sống hiện nay, từ nghiên cứu khoa học đến các ngành thương mại, dịch vụ… Tuy nhiên, cũng từ đây vấn nạn ăn cắp, lạm dụng, buôn bán dữ liệu mà phổ biến là thông tin cá nhân vào mục đích bất chính đã và đang khiến nhiều người lo lắng.

20161007154516-mg-0525-1

Bài 1 : Những nguy cơ tiềm ẩn

Được nhà khoa học máy tính người Mỹ J.Mashey (G.Ma-si) định nghĩa và phổ cập qua những công trình, bài viết của mình kể từ thập niên 90 của thế kỷ trước, song thuật ngữ Big Data chỉ thật sự được quan tâm gần đây cùng với sự phát triển của công nghệ lưu trữ và mạng lưới vạn vật kết nối in-tơ-nét (Internet of Things). Với bốn đặc trưng gồm: dung lượng (volume), tính đa dạng (variety), vận tốc (velocity), tính xác thực (veracity), Big Data được hiểu đơn giản là một tập hợp dữ liệu vô cùng lớn và phức tạp. Lấy thông tin từ ba nguồn chính: các phương tiện truyền thông xã hội (nhất là các mạng xã hội và ứng dụng tìm kiếm như Facebook, Youtube hay Google), các thiết bị thu thập dữ liệu và các giao dịch kinh doanh, thương mại điện tử…, khối lượng dữ liệu của Big Data hiện được xem là một “mỏ vàng” khổng lồ. Và những thông tin tưởng chừng giản đơn, vô giá trị như: hóa đơn mua sắm điện tử, từ khóa trên trang công cụ tìm kiếm hay một “nút like” trên Facebook… đều có thể là một “thông tin” quý giá cho các doanh nghiệp.

Nói cách khác, khi người tiêu dùng trở thành một công dân mạng cũng tức là họ đã cung cấp thông tin cá nhân của mình cho các công ty, công cụ thu thập dữ liệu. Đó là một trong những nguyên nhân chủ yếu khiến cho các tập đoàn làm chủ công nghệ về thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu như Facebook, Alphabe hay Amazon được định giá lên đến hàng tỷ USD, lớn gấp nhiều lần so với các tập đoàn công nghiệp truyền thống. Theo báo cáo năm 2017 của Công ty tư vấn dịch vụ nổi tiếng Dresner (Đre-xnơ), thì có đến 53% doanh nghiệp trên toàn thế giới hiện nay sử dụng phân tích Big Data.

Tại Việt Nam, thuật ngữ Big Data bắt đầu được du nhập và phổ biến từ năm 2012. Với lợi thế nêu trên, Big Data nhanh chóng thu hút được sự quan tâm và đón nhận của một số tập đoàn và ngân hàng lớn trên cả nước. Đầu tư vào Big Data được nhiều nhà phân tích trong nước và quốc tế nhận định là xu hướng tất yếu, nếu không muốn nói là cơ hội sống còn của các doanh nghiệp Việt, nhất là các công ty vừa và nhỏ hay startup (khởi nghiệp sáng tạo). Big Data đã tạo ra những thành công không nhỏ về tốc độ, quy mô phát triển doanh nghiệp của một số công ty khởi nghiệp như: các trang thương mại điện tử Tiki, Sendo, Shopee trên thị trường bán lẻ hay Công ty Foody trên thị trường tiếp thị sản phẩm ẩm thực. Khả năng lưu trữ, phân tích thông tin, thói quen tiêu dùng, mua bán sản phẩm của khách hàng từ Big Data đã đem lại ưu thế lớn cho nhiều doanh nghiệp trẻ tại Việt Nam.

Theo Tổng Giám đốc Tiki Trần Ngọc Sơn, nhờ khả năng phân tích dữ liệu lớn, tập đoàn này có thể dự đoán chính xác 25% nhu cầu mua sắm của khách hàng. Với dân số sử dụng in-tơ-nét ước tính hơn 60 triệu người (thống kê từ trang Internetworldstats), nguồn dữ liệu cá nhân của Việt Nam không chỉ tạo ra cơ hội kinh doanh cho các tập đoàn trong nước, mà còn thu hút sự tham gia, hợp tác của một số tập đoàn đa quốc gia lớn. Từ năm 2016, Big Data Week (Cộng đồng dữ liệu lớn) chính thức ra mắt tại Việt Nam. Năm 2017, đến lượt Amazon giới thiệu văn phòng cùng nhiều dòng, gói sản phẩm hấp dẫn liên quan Big Data. Đầu năm nay, hai tập đoàn lưu trữ và quản lý dữ liệu hàng đầu của Mỹ là Netapp và Tech Data đã hợp tác để phân phối các sản phẩm khai thác dữ liệu cho các công ty tại Việt Nam. Tiềm năng chưa khai phá hết từ dữ liệu lớn biến các ngành học như Machine Learning (Máy học: kỹ sư sẽ xây dựng một hệ thống cho máy học và bắt chước các kỹ năng nhất định), Big Data trở nên hấp dẫn và thu hút nhiều học sinh, sinh viên trong nước.

Bên cạnh các ưu điểm mà Big Data đem tới cho cuộc sống, những rủi ro mà công nghệ này mang lại cũng không nhỏ. Thời gian gần đây, hiện tượng ăn cắp, lạm dụng dữ liệu, thông tin cá nhân… đang có chiều hướng gia tăng. Trong vụ bê bối thông tin của Facebook từng khiến chủ tập đoàn này phải điều trần trước Quốc hội Mỹ, có đến 400.000 tài khoản Facebook đến từ Việt Nam đã bị rò rỉ dữ liệu. Ngày 24-4-2018, trên diễn đàn Raidforum, một thành viên đã công bố và rao bán danh sách 160 triệu tài khoản Zing ID của một tập đoàn nổi tiếng. Tập thông tin này có dung lượng lên đến 7,55 gigabite được quảng cáo là cung cấp đầy đủ thông tin: tên tài khoản, mật khẩu, mã số chứng minh nhân dân đến địa chỉ email và số điện thoại của người dùng Zing ID.

Một vụ việc tương tự với quy mô nhỏ hơn xảy ra trong thời gian gần đây là sự cố để lộ thông tin của một trung tâm an ninh mạng. Điều đáng nói là trong các vụ việc nêu trên, các tập đoàn, công ty này đều nhận ra dấu hiệu mất an toàn bảo mật dữ liệu người sử dụng trong một thời gian dài nhưng chưa hề có động thái ngăn chặn, kể cả việc cảnh báo người dùng.

Lỗ hổng và sai sót của Big Data đã được nhắc đến từ khi công nghệ này bắt đầu được các công ty, tập đoàn áp dụng rộng rãi trong hoạt động kinh doanh. Song, để khắc phục, sửa chữa lại không hề đơn giản. Nguyên nhân chính vẫn xuất phát từ các vấn đề liên quan đến lợi nhuận. Số lượng dữ liệu, nhất là thông tin cá nhân được cập nhật, điều chỉnh liên tục khiến Big Data trở thành một “mỏ dầu bất tận” mà ngay cả những doanh nghiệp hàng đầu thế giới như Alphabe, Facebook hay Amazon với tiềm lực của họ cũng chưa thể khai thác, xử lý được. Chính từ lý do đó, những cái bắt tay với bên thứ ba là xu thế phổ biến của các tập đoàn phân tích, xử lý dữ liệu lớn hiện nay.

Vụ việc gây chấn động từ Công ty Cambridge Analytica với Facebook vừa qua chỉ là bề nổi của “tảng băng chìm” mà mạng xã hội các tập đoàn phân tích dữ liệu lớn sẽ phải đối mặt trong thời gian tới. Ứng dụng myPersonality – thủ phạm cho việc để lộ thông tin của 3 triệu tài khoản Facebook mới đây, là một trong số hàng nghìn ứng dụng “trôi nổi” vẫn đang tồn tại trên mạng xã hội này. Tuy chưa dính dáng vào các bê bối lộ thông tin, nhưng Google và Youtube cũng vướng phải các rắc rối về dữ liệu lớn liên quan đến những đối tác quảng cáo của mình. Tại Việt Nam, xu hướng hợp tác trong việc chia sẻ, phân tích Big Data cũng đang được nhiều công ty, doanh nghiệp áp dụng, trong đó một số đối tác là các công ty, tập đoàn nước ngoài. Chính vì vậy, nguy cơ về sự rò rỉ thông tin, dữ liệu cá nhân càng trở nên lớn hơn.

Chưa kể, hiện nay tại Việt Nam, trên nhiều trang Facebook, Blog, Google site, việc mua bán thông tin, dữ liệu cá nhân được ví von là “dễ như mua rau”. Chỉ cần số tiền từ một đến vài triệu đồng (một số website còn đăng tải công khai và miễn phí), “khách hàng” có thể dễ dàng mua được một danh sách khổng lồ người tiêu dùng với đầy đủ thông tin, sơ yếu lý lịch. Kết quả, nhiều người thường xuyên phải đối mặt với những cuộc gọi, tin nhắn, thư điện tử,… tới những quảng cáo trực tuyến của đủ loại mặt hàng từ bất động sản đến mỹ phẩm cao cấp, nhất là các cá nhân có thu nhập trung bình khá so với mặt bằng xã hội. Đó là chưa kể nạn nhân phải đối mặt với nguy cơ tiềm ẩn như mất tài khoản ngân hàng, thư điện tử hay dính vào các đường dây lừa đảo.

Bên cạnh những yếu kém của các cơ sở, công ty phân tích dữ liệu, nhiều thói quen truy cập in-tơ-nét hiện nay của một bộ phận “công dân mạng” vừa khiến họ bị ăn cắp thông tin, vừa khiến nguồn dữ liệu lớn trở nên thiếu tính chính xác và ổn định. Thực tế, nhiều người Việt Nam đã để các tổ chức xấu thu thập dữ liệu qua việc vô tư bình luận trên mạng xã hội, sử dụng phần mềm vi phạm bản quyền, không rõ nguồn gốc, hay truy cập vào các trang web khiêu dâm, mà không biết rằng thông tin của họ đã được thu thập để thực hiện vào những mục đích xấu.

Những lợi ích từ Big Data đối với đời sống con người là không thể phủ nhận. Hiện nay, tầm ảnh hưởng của Big Data mới chỉ dừng lại chủ yếu trong lĩnh vực kinh doanh, công nghệ thông tin và truyền thông, nhưng tiềm năng của Big Data với các ngành, nghề khác trong xã hội, từ công việc hành chính nhà nước, quy hoạch cơ sở hạ tầng, giáo dục đến những ngành, nghề tưởng như xa lạ không hề liên quan như dịch vụ y tế hay thể thao là vô cùng lớn. Ít ai có thể ngờ rằng, chỉ từ dữ liệu lớn về người sử dụng mà họ thu thập, Google có thể dự đoán chính xác và nhanh hơn các cơ quan chức năng của Mỹ về dịch cúm H1N1 xảy ra năm 2009. Trong khi đó, phần mềm Baidu của Trung Quốc có thể phân biệt được những thành phố “ma” (không có cư dân), các khu du lịch nghỉ dưỡng bằng cách định vị 700 triệu người dùng của họ… từ đó giúp chính phủ quốc gia đông dân nhất hành tinh đưa ra những quyết sách về dân số và đô thị tốt hơn. Ở Việt Nam, Big Data và ứng dụng của nó là một trong các công cụ quan trọng để triển khai xây dựng các mô hình chính quyền điện tử và thành phố thông minh trong thời gian tới.

Từ các ưu điểm của Big Data, việc bỏ qua, từ chối hay thụ động với các ứng dụng, phát minh từ tập hợp dữ liệu lớn cũng đồng nghĩa với việc bị bỏ lại phía sau trong cuộc cách mạng 4.0. Thế nhưng việc bảo mật dữ liệu cá nhân, quan trọng hơn là các vấn đề liên quan bảo vệ an ninh quốc gia đã, đang và sẽ là những thách thức lớn với các cơ quan, tổ chức, các nhà làm luật, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu đến mỗi cá nhân tham gia in-tơ-nét.

5d2a8548a830aaf126dc1d3d4e2a3966

Bài 2: Chủ động bảo vệ dữ liệu cá nhân

Những hệ lụy từ việc để lộ bí mật cá nhân qua việc sử dụng những tiện ích mà một số công ty, tổ chức thu thập và phân tích dữ liệu lớn (Big Data) đem lại là cái giá phải trả không hề rẻ mà không ít người dùng internet phải gánh chịu. Ðã đến lúc người sử dụng internet nói chung và tham gia mạng xã hội nói riêng, cần cảnh giác, có ý thức hơn nữa trong việc bảo vệ dữ liệu cá nhân của mình trong bối cảnh các dữ liệu này có thể dễ dàng bị khai thác, lạm dụng.

Ngày nay, khi mà mỗi năm, các quốc gia phải đối mặt với vô số cuộc tiến công mạng thì an ninh mạng đã và đang trở thành vấn đề toàn cầu. Theo khảo sát các chuyên gia thuộc Thales (một hãng chuyên cung cấp các giải pháp bảo mật của Pháp), tỷ lệ vi phạm an ninh mạng toàn cầu hiện nay là 67% và tình trạng này đang ngày càng gia tăng. Trong đó, vấn đề bảo vệ dữ liệu cá nhân của người sử dụng đang đặt ra nhiều thách thức, bởi nguy cơ rò rỉ thông tin không chỉ gây thiệt hại cho người sử dụng mà còn ảnh hưởng tới an ninh quốc gia.

Theo số liệu thống kê từ trang Internetworldstats (website chuyên thống kê lượng người dùng internet của các quốc gia trên toàn thế giới) thì hiện Việt Nam có 64 triệu người dùng internet, đứng thứ 12 trên thế giới, đứng thứ 6 trong tổng số 35 quốc gia và vùng lãnh thổ khu vực châu Á, trong đó tỷ lệ người sử dụng hai nền tảng Facebook và Google là rất lớn. Thậm chí, nhiều người không thể “rời xa” các nền tảng này dù chỉ trong một ngày.

Tuy nhiên, họ có thể hoặc không nhận ra nguy cơ bị lạm dụng các dữ liệu cá nhân diễn ra khá phổ biến, dưới nhiều hình thức.

Ðơn giản nhất là khi một người sử dụng thao tác tìm kiếm một mặt hàng gì thì chỉ vài phút sau hoặc liên tiếp trong những ngày tiếp theo, các quảng cáo về các sản phẩm đó liên tục hiện lên màn hình các trang web họ truy cập. Ðiều đó có nghĩa là dữ liệu về việc tìm kiếm của người này đã bị rò rỉ và đang bị khai thác. Tuy nhiên, đây chỉ là những dữ liệu khá đơn giản. Người sử dụng mạng internet còn phải đối diện với nguy cơ các dữ liệu quan trọng về sức khỏe, về tài chính cá nhân… bị rò rỉ và lạm dụng vào nhiều mục đích xấu.

Theo ước tính của hãng nghiên cứu thị trường Statista (Ðức), đến tháng 1-2018, đã có 55 triệu người Việt Nam sử dụng Facebook, trong đó có khoảng 0,77% người dùng bị khai thác và sử dụng thông tin cá nhân một cách trái phép, trong khi mỗi năm hai công ty này lại đã thu về nhiều món lợi khổng lồ từ thị trường Việt Nam. Cụ thể: Facebook đang đứng số một về doanh thu trực tuyến tại Việt Nam với khoảng 3.000 tỷ đồng, tiếp theo là Google với 2.200 tỷ đồng. Với con số khổng lồ thu được từ thị trường Việt Nam kể trên, rất nhiều khả năng một phần doanh thu là có nguồn gốc chính từ việc “tìm hiểu” dữ liệu cá nhân của người sử dụng.

Trước sự phát triển mạnh mẽ của internet và các tiện ích phát triển trên nền tảng internet, yêu cầu bảo vệ dữ liệu cá nhân, sự riêng tư của người sử dụng đã được nhiều nước trên thế giới đặt ra. Vấn đề này ngày càng trở nên cấp thiết sau khá nhiều vụ việc dữ liệu cá nhân bị rò rỉ trong thời gian qua. Vì thế, ngay khi Quy định bảo vệ dữ liệu chung (GDPR) của Liên minh châu Âu EU có hiệu lực vào ngày 25-5 vừa qua, Google và Facebook đã phải đối diện với những đơn kiện chỉ ra rằng, dữ liệu mà họ thu thập từ người dùng không chỉ được sử dụng trong phạm vi các dịch vụ của họ mà được sử dụng cho cả các quảng cáo mục tiêu. Ðây chính là lý do giúp hai công ty này thu về hàng tỷ đô-la Mỹ mỗi năm từ việc có được thông tin của người dùng mạng.

GDPR có hiệu lực được đánh giá là một bước đi mạnh mẽ của EU với mục tiêu sẽ mang lại cho người sử dụng những quyền lợi bảo mật tối đa. Quy định này yêu cầu các công ty phải thay đổi cách họ thu thập, lưu trữ và sử dụng thông tin cá nhân người dùng ở EU. Theo đó, các công ty phải xin phép và được sự đồng ý của người dùng cho mỗi lần sử dụng dữ liệu của họ. Các tổ chức và doanh nghiệp có thu thập thông tin cá nhân bắt buộc phải giữ bí mật thông tin khách hàng, phải công khai việc dùng thông tin đó để làm gì hay chuyển cho ai khác. Người dùng có quyền điều chỉnh cũng như xóa bỏ dữ liệu của họ bằng quyền truy cập những dữ liệu mà các công ty đã lưu trữ về họ. Khi xảy ra vi phạm, số tiền phạt tương ứng với mức độ vi phạm, có thể lên đến 20 triệu euro (ơ-rô) hoặc 4% doanh thu toàn cầu của công ty vi phạm.

Trong bê bối Facebook để rò rỉ thông tin của 50 triệu tài khoản xảy ra gần đây, Việt Nam đứng thứ 9 trong 10 quốc gia có số người dùng Facebook bị Cambridge Analytica khai thác và sử dụng thông tin trái phép với 427.446 người dùng bị rò rỉ thông tin. Có thể thấy, bên những nguyên nhân khách quan đã được nhắc đến nhiều, một trong các nguyên nhân chủ quan khiến người dùng Facebook tại Việt Nam dễ dàng bị lấy cắp thông tin cá nhân là do ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân của người sử dụng chưa cao, thậm chí với một số người là rất kém.

Theo TS Vũ Quốc Khánh, chuyên gia về an ninh mạng, thì nhận thức về bảo mật an ninh mạng tại Việt Nam còn thấp. Phần lớn người sử dụng chưa quan tâm đúng mức, thậm chí là không quan tâm đến an ninh thông tin cá nhân. Thói quen chia sẻ thông tin của nhiều người dùng Việt Nam thường ở chế độ công khai, thay vì đặt ở chế độ riêng tư, hoặc chỉ dành cho bạn bè. Ðồng thời, nhiều người dùng mạng chủ quan không kiểm tra kỹ những dữ liệu riêng tư nào của mình được chia sẻ mỗi khi đăng ký tài khoản hoặc cài đặt các ứng dụng.

Trên thực tế, hiện có khá nhiều ứng dụng liên kết với các mạng xã hội tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn vì có tính năng thu thập thông tin của người sử dụng. Có trường hợp, dù chỉ là một trò chơi nhưng lại yêu cầu người tham gia phải truy cập vào nhiều dữ liệu cá nhân như: ảnh, video và cả quan điểm tôn giáo, chính trị… Một số quảng cáo cũng có thể bao gồm các phần mềm độc hại, thu thập dữ liệu của người dùng. Chưa kể, nhận thức về quyền được bảo vệ các dữ liệu riêng tư của phần lớn người sử dụng cũng rất yếu, hầu như không có phản ứng hoặc khiếu nại khi có nghi ngờ lộ thông tin.

Theo Trung tướng Hoàng Phước Thuận, Cục trưởng Cục An ninh mạng (Bộ Công an), cơ sở dữ liệu người dùng Việt Nam là tài sản quốc gia rất lớn, cần kiểm soát chặt chẽ, tránh bị sử dụng để tiến công vào các mục tiêu khác, nhất là nguy cơ chiếm đoạt bí mật cá nhân rồi bắc cầu tiến công vào hệ thống thông tin quan trọng của quốc gia. Vì thế, việc bảo vệ hệ thống cơ sở dữ liệu người dùng là rất cần thiết. Kỳ họp thứ năm, Quốc hội khóa XIV của Việt Nam đã thảo luận nhiều vấn đề của Dự thảo Luật An ninh mạng. Ngày 12-6, với 86,86% tổng số đại biểu tán thành, Quốc hội đã thông qua Luật An ninh mạng (có hiệu lực từ ngày 1-1-2019).

Thực tiễn công tác an ninh mạng những năm gần đây có nhiều thay đổi cùng với tốc độ phát triển từng ngày của kỹ thuật số. Luật An ninh mạng là cần thiết bởi cần có sự quản lý và xử phạt về luật pháp đối với các đối tượng sử dụng không gian mạng với mục đích xấu, góp phần mang lại sự an toàn cho người sử dụng mạng. Trên thế giới, nhiều quốc gia đã ban hành luật về an ninh mạng như: Nga, Ðức, Nhật Bản, Trung Quốc, Mỹ, Anh…

Tại Ðức, ngày 17-12-2014, Luật An ninh mạng được thông qua nhằm bảo vệ tốt hơn cho công dân và doanh nghiệp. Trong số nhiều quy định mới, Luật An ninh mạng của Ðức cũng yêu cầu các doanh nghiệp viễn thông phải nâng cao năng lực bảo đảm an ninh, an toàn thông tin đối với các công nghệ và dịch vụ ứng dụng cho người dùng. Ðồng thời, các doanh nghiệp này phải có trách nhiệm thông báo cho khách hàng khi phát hiện nguy cơ mất an toàn thông tin. Luật này còn quy định cụ thể những gì người sử dụng được phép chia sẻ trên facebook và những gì bị cấm viết trên mạng xã hội. Tháng 9-2015, Ðạo luật lưu trữ dữ liệu của Nga chính thức có hiệu lực. Theo đạo luật này, nhiều công ty công nghệ nước ngoài hoạt động tại nước này, gồm cả ba công ty lớn là: Facebook, LinkedIn và Google đều phải “địa phương hóa” dữ liệu nhằm bảo vệ tối đa thông tin cá nhân của người sử dụng cũng như bảo đảm an ninh mạng quốc gia.

Luật An ninh mạng của Trung Quốc cũng chính thức có hiệu lực từ ngày 1-6-2017, quy định chặt chẽ việc giám sát và lưu trữ dữ liệu của các công ty hoạt động tại nước này. Theo đó, các công ty cung cấp dịch vụ trực tuyến sẽ không được phép tự thu thập thông tin của người dùng hay bán các thông tin đó cho một bên khác; người dùng mạng có quyền yêu cầu xóa thông tin cá nhân, nếu cảm thấy những thông tin đó bị sử dụng sai mục đích.

Trên thực tế, các giải pháp từ phía các nhà quản lý hay nhà cung cấp dịch vụ là cần thiết. Song bên cạnh việc sử dụng dịch vụ, mỗi người cũng cần tỉnh táo, sáng suốt khi sử dụng các tiện ích, cần cẩn trọng hơn trong các thói quen chia sẻ thông tin hoặc cài đặt ứng dụng. Người dùng nên hạn chế việc chia sẻ những thông tin ở chế độ công khai, thường xuyên kiểm tra cài đặt cũng như cập nhật các biện pháp bảo mật. Ðồng thời, mỗi người dùng cần nâng cao ý thức về quyền được bảo vệ dữ liệu của mình, nâng cao hiểu biết về cơ chế hoạt động, tính năng của các dịch vụ, các công cụ mà mình đang sử dụng, nhất là các dịch vụ miễn phí. Ðó là việc làm thiết thực để góp phần bảo vệ bản thân cũng như bảo vệ cộng đồng.

(Theo Nhân Dân)

Bài viết, video, hình ảnh đóng góp cho chuyên mục vui lòng gửi về banbientap@nguyentandung.org
Thích và chia sẻ bài này trên